Lược sử hoạt động dịch thuật tại Nhật Bản và Việt Nam

Tóm tắt

Bài viết này trình bày lược sử so sánh về hoạt động dịch thuật tại Nhật Bản và Việt Nam, đồng thời xem xét vai trò của dịch thuật trong quá trình phát triển của mỗi xã hội. Giai đoạn đầu, cả hai quốc gia đều chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Trung Hoa, với việc dịch thuật và tiếp nhận các tác phẩm Hán văn kinh điển làm nền tảng cho học thuật. Tuy nhiên, ở giai đoạn tiếp theo, khi tiếp xúc với phương Tây, hai nước đã có những lộ trình khác biệt rõ rệt. Tại Nhật Bản, phong trào Lan học (Rangaku) và Duy Tân Minh Trị đã thúc đẩy dịch thuật phát triển hệ thống, có quy mô với các tác phẩm khoa học, triết học, trở thành động lực chính cho công cuộc hiện đại hóa thần tốc. Tại Việt Nam, lịch sử dịch thuật khởi đầu với hoạt động truyền giáo và sự ra đời của chữ Quốc ngữ, sau đó bị định hình bởi bối cảnh thuộc địa. Trong giai đoạn này, dịch thuật vừa là công cụ của chính quyền thực dân, vừa là phương tiện để các trí thức yêu nước truyền bá tư tưởng canh tân. Trên cơ sở đối chiếu hai lộ trình lịch sử này, bài viết làm nổi bật những khác biệt trong cách thức và tác động của dịch thuật đối với tiến trình hiện đại hóa và định hình bản sắc văn hóa ở mỗi quốc gia.